Tekstili Yeniden Düşünmek – 5 | İklim, üretim ve büyüme denklemi: Tekstilde parça başı sürdürülebilirlik hesabı pazara uymuyor 

Yazar:

Home Page » Green Times » Tekstili Yeniden Düşünmek – 5 | İklim, üretim ve büyüme denklemi: Tekstilde parça başı sürdürülebilirlik hesabı pazara uymuyor 

Tekstil sektöründe ürünlerin daha sürdürülebilir olmasına yönelik uygulanan yeni yöntem ve işlemler her geçen gün artıyor. Küresel giyim markalarından tekstil teknolojileri üreticilerine kadar pek çok aktör, tedarik zincirini daha sürdürülebilir hale getirmek adına yeni iş birliklerine imza atıyor. Ancak bu girişimlerin emisyonları azaltması beklenirken giyim, ev tekstili, çanta ve ayakkabı sektörlerinde kullanılan ham maddelerin üretiminden kaynaklanan sera gazı emisyonları 2025 yılında rekor seviyeye ulaştı. Görünen o ki; üretilen ürün miktarı artmaya devam ederken, birim bazlı elde edilen iyileşmeler toplam çevresel etkiyi azaltmaya yetmiyor. Başka bir deyişle, tekstilde evdeki hesap çarşıya uymuyor.

Kazanımlar artarken ipin ucu kaçmaya devam ediyor

Tekstil sektörü, çevresel etkilerini azaltmak amacıyla yeni malzemelere, üretim teknolojilerine ve geri dönüşüm çözümlerine yatırımlarını artırıyor. Şirketler enerji ve su tüketimini azaltmaya, üretim süreçlerini iyileştirmeye ve daha düşük çevresel etkiye sahip ham maddelere yönelmeye çalışıyor. Tüm bunların amacının ciddi boyutlara ulaşan iklim kriziyle mücadele etmek ve bu kapsamda insan merkezli bir sistem yerine ekoloji merkezli bir yaklaşımı benimsemek olduğu hatırlanacak olursa, genel tabloda bir iyileşme beklemek yerinde olacaktır. Ancak veriler farklı bir sonuç ortaya koyuyor.

Textile Exchange’in 2026 tarihli Materials Market Report raporuna göre; giyim, ev tekstili, çanta ve ayakkabı sektörleri için:

Sera gazı emisyonları 2025 yılında yaklaşık 325 milyon ton CO₂e ile rekor seviyeye ulaştı. Emisyonlar, 2019 baz yılına kıyasla yaklaşık %30 arttı.

2025 yılında polyesterin sektörlerin sera gazı emisyonlarına toplam katkısı yaklaşık %43 oldu. Bunun büyük bölümünü ise fosil kaynaklı birincil polyester oluşturdu. Böylece polyester, emisyon etkisi en yüksek lif olmayı sürdürdü.

Aynı rapora göre, küresel elyaf üretimi 2024’te 132 milyon tonken 2025’te 139 milyon tona yükseldi. Dünya genelinde üretilen elyafın yüzde 59’unu oluşturan polyesterin miktarı da aynı dönemde 77,7 milyon tondan 82,5 milyon tona çıktı. Üstelik 2025’te üretilen polyesterin 72,8 milyon tonu, fosil kaynaklardan elde edilen birincil ham maddelere dayanıyordu.

Apparel Impact Institute’un paylaştığı verilere göre ise 2024 yılında hazır giyim değer zincirinden kaynaklı emisyonlar yıllık %6,3 arttı.

Geri dönüştürülmüş polyester üretimi 9,7 milyon tona ulaşmış olsa da bunun yüzde 97’si plastik şişelerden elde edildi. Tekstilden tekstile geri dönüştürülmüş liflerin toplam küresel elyaf üretimindeki payı ise yalnızca yüzde 0,76 düzeyinde kaldı. Plastik şişelerden polyester üretimi, atıkların yeniden değerlendirilmesini sağlasa da toplam elyaf üretimi içinde tekstil atıklarından elde edilen liflerin payının yüzde 0,76’da kalması, bu alandaki dönüşümün henüz sınırlı olduğunu ortaya koyuyor.

Bu rakamlar, elbette ki sürdürülebilirlik çalışmalarının sonuçsuz kaldığını göstermiyor. Aksine, dönüşümün hangi ölçekte gerçekleştiğini ve önünde ne kadar mesafe bulunduğunu ortaya koyuyor. Ancak toplam üretim büyürken birincil ham madde ihtiyacı da yüksek kalıyorsa, elde edilen kazanımların bütünsel etkisinin ayrıca değerlendirilmesi gerekir.

Tüm çabalara rağmen küresel tekstil sektöründe emisyonlar neden artıyor? Görsel Kaynak: Canva
Tüm çabalara rağmen küresel tekstil sektöründe emisyonlar neden artıyor? Görsel Kaynak: Canva

Tüm çabalara rağmen küresel tekstil sektöründe emisyonlar neden artıyor?

Tekstil sektörünün iklim hedeflerine ulaşma çabasını değerlendirirken üretim hacmini ve tüketim alışkanlıklarını da hesaba katmak gerekiyor. Çünkü üretim yalnızca makinelerin verimliliğiyle belirlenmiyor; pazara sunulan ürün miktarı, tüketici talebi, ürünlerin kullanım ömrü ve iş modelleri gibi farklı unsurlar da bu denklemde rol oynuyor.

Avrupa Çevre Ajansının (EEA) verileri, bu ilişkinin tek yönlü olmadığını gösteriyor. Avrupa Birliği’nde tekstil tüketimini karşılayan tedarik zincirlerinden kaynaklanan sera gazı emisyonları 2022’de 159 milyon ton CO₂ eşdeğerine ulaştı. Bununla birlikte 2010–2022 döneminde kişi başına tekstil tüketimi yüzde 15 artarken kişi başına düşen sera gazı emisyonları yüzde 22 azaldı. Başka bir deyişle, AB’de bu dönemde tüketim ile kişi başına düşen emisyonlar aynı yönde değişmedi.

Ancak bu tablo, tüketim artışının önemsiz olduğu anlamına da gelmiyor. EEA, tekstil tüketiminden kaynaklanan emisyonların 2015 sonrasında genel olarak yatay seyrettiğini, 2020 ve 2021’de pandemi nedeniyle düştüğünü ve ardından yeniden yükseldiğini belirtiyor.

Dolayısıyla doğru soru, üretim artışının emisyonları artırıp artırmadığı değil; verimlilik kazanımlarının küresel çapta toplam etkiyi ne ölçüde azalttığıdır. Bu ayrım, sürdürülebilirlik performansının nasıl ölçüleceğini de değiştiriyor. Ürün başına daha düşük emisyon, daha az su tüketimi veya daha yüksek geri dönüştürülmüş içerik önemli göstergeler. Ancak bunlar toplam üretim, kaynak kullanımı ve mutlak emisyonlarla birlikte ele alınmadığında, sektörün genel ilerlemesi yönünden eksik bir tablo ortaya çıkıyor.

Kurallar değişiyor, hesap da değişmeli

Sürdürülebilirlik hedeflerinin somut sonuçlara dönüşmesi yalnızca şirketlerin gönüllü girişimlerine bağlı değil. Ürünlerin nasıl tasarlandığını, hangi bilgileri taşıdığını ve piyasaya hangi koşullarda sunulduğunu belirleyen düzenlemeler de dönüşümün yönünü etkiliyor.

Avrupa Birliği’nin Sürdürülebilir ve Döngüsel Tekstiller Stratejisi ile Sürdürülebilir Ürünler için Eko-Tasarım Tüzüğü (ESPR), bu değişimin önemli parçaları arasında yer alıyor. Tekstil ve hazır giyim, ESPR’nin 2025–2030 çalışma planında öncelikli ürün grupları arasında bulunuyor. Avrupa Komisyonunun mevcut takvimine göre tekstile özgü dijital ürün pasaportu ve eko-tasarım gerekliliklerini içeren yetki devri düzenlemesinin 2027’nin son çeyreğinde kabul edilmesi planlanıyor.

Ancak mevzuata uyum sağlamak ile çevresel etkiyi bütünüyle azaltmak aynı şey değil. Sektörün dönüşümü, yalnızca yeni kurallara uyum sağlamakla değil, bu kuralların üretim kararlarını ve iş modellerini nasıl değiştirdiğiyle de ilgili olacak.

COP31: Hedeflerden uygulamaya

Türkiye’nin 9–20 Kasım 2026 tarihlerinde Antalya’da ev sahipliği yapacağı COP31, iklim hedeflerinin yeni iş birlikleriyle somut uygulamalara dönüşebilmesi bakımından önemli bir fırsat.

COP31 Başkanlık Eylem Gündemi’nin öncelikleri arasında yeşil sanayileşme bulunuyor. Bu kapsamda açıklanan hedeflerden biri, üretim ve imalat sektörlerinde döngüsel malzeme kullanımını 2035’e kadar en az yüzde 15’e çıkarmak.

Döngüsel malzeme kullanımını artırmak, geri dönüştürülmüş liflere daha fazla yer vermenin ötesinde, atıkların toplanması ve ayrıştırılmasından geri dönüşüm altyapısına, teknoloji yatırımlarından finansmana kadar uzanan bir dizi uygulamayı gerektiriyor. Tekstil atıklarının yeniden elyafa dönüştürülmesi, farklı malzemelerin ayrıştırılması ve geri kazanılan ham maddelerin üretimde kullanılabilecek niteliğe ulaştırılması, bu sürecin önemli aşamaları arasında. Aynı zamanda bütün bunların uygulanabilir maliyetlerle gerçekleştirilebilmesi de gerekiyor.

Tekstil sektörü için de asıl mesele, zirve sırasında ne kadar görünürlük elde edileceğinden çok, bu dönemin somut uygulamaları hızlandırmak için nasıl değerlendirileceği. Kamu kurumları, üreticiler, teknoloji sağlayıcıları ve sektör kuruluşları arasında kurulacak yeni iş birlikleri; finansmana erişim ve üretim süreçlerinin dönüşümü açısından yeni fırsatlar yaratabilir.

Başarıyı yeniden tanımlamak

Tekstil sektörünün iklim hedefleri doğrultusunda ilerleyip ilerlemediğini değerlendirmek için yalnızca yeni teknolojilere, malzemelere ve üretim süreçlerine bakmak yeterli değil. Birim başına enerji tüketiminin azalması, geri dönüştürülmüş lif kullanımının artması ve ürün bilgilerinin şeffaflaşması önemli kazanımlar. Fakat bu kazanımların toplam üretim hacmi, kaynak tüketimi ve mutlak emisyonlar üzerindeki etkisi de ölçülmeli.

Büyümeyi tek başına çevresel başarısızlıkla eşitlemek doğru olmadığı gibi, üretim artışını ekonomik başarıyla özdeşleştirmek de yeterli değil. Asıl mesele, ekonomik faaliyet ile çevresel etki arasındaki ilişkinin nasıl değiştiği ve bu değişimin kalıcı olup olmadığı. Sektörün ilerlemesi, daha verimli üretim yapabilmesi kadar, bu verimliliğin toplam çevresel sonuçlara ne ölçüde yansıdığıyla değerlendirilmeli. Çünkü tekstili yeniden düşünmek, yalnızca nasıl ürettiğimizi değil, üretimden tüketime uzanan sistemin başarısını hangi ölçütlerle değerlendirdiğimizi de sorgulamayı gerektiriyor.

New York, Paris ve Londra’da modanın ışıltısı sürerken tekstilin çevresel yükü Dakka’da, Kahire’de ve tüm diğer üretim merkezlerinde hissedilmeye devam ediyorsa, sürdürülebilir bir gelecek yalancı bir bahardan olarak kalacaktır.

Yağmur Melis Şimşek
Yağmur Melis Şimşekhttps://www.textilegence.com/
Yağmur Melis Şimşek, Saint-Benoît Fransız Lisesi’nde eğitim görmüş, ardından Anadolu Üniversitesi’nde iki yıllık Fotoğrafçılık Bölümü’nü tamamlamıştır. Daha sonra lisans eğitimini İstanbul Üniversitesi Gazetecilik Bölümü’nde sürdürmüş, mezuniyetin ardından ise 2017 yılında iş hayatına atılmıştır. Pek çok farklı projede, fotoğrafçılık ve grafik tasarımcılığın yanı sıra teknoloji alanında içerik ve haber yazarlığı gibi çeşitli pozisyonlarda yer alan Şimşek, 2021 yılından bu yana Textilegence’da dış haberlerde yardımcı editör olarak görev yapmaktadır.

Okumaya devam et

İlginizi çekebilir