Yunanistan ve İspanya’nın yanı sıra GDO’suz pamuk üreten nadir ülkeler arasında yer alan Türkiye, İzmir Ticaret Borsası ve Ulusal Pamuk Konseyi’nin girişimiyle başlatılan sürdürülebilir pamuk projesi “GMO Free Turkish Cotton” (GDO’suz Türk Pamuğu) ile dünya genelinde bu özel konumunu markalaştırdı. Şimdi ise CRISPR/Cas9 gen düzenleme teknolojisi ile “genetiği geliştirilmiş”, lif uzunluğu ve lif mukavemeti arttırılmış pamukları ile dünya sahnesinde boy göstermeye hazırlanıyor.
TRT Haber’den İlyas Umut Özacar’a röportaj veren Transgenik Hücre Teknolojileri Uygulama ve Araştırma Merkezi (TRGENMER) AR-GE sorumlusu Beyza Aydın normalde bitkilerin bin yıl süreyle doğal şartlarında geliştirebileceği genetik motifleri, laboratuvarda birkaç seneye indirgediklerine dikkat çekti. Yaklaşık 3 yıldır süren deney boyunca yüzlerce başarısız deneyimleri olduğunu belirten Aydın, “Bunların akabinde artık başarılı bir sonuca eriştiğimizi düşünüyoruz” dedi.
Projenin yürütücülerinden Üsküdar Üniversitesi Moleküler Biyoloji ve Genetik bölümü öğretim üyesi ve TRGENMER direktörü Dr. Cihan Taştan ise halihazırda yerli pamuk liflerinin uzunluğunun uluslararası literatürden yaklaşık yüzde 10 daha kısa olduğunu belirterek, bu farkı kapatmaktan çok daha ötesini hedeflediklerinin altını çizdi.
Çalışmalarını bitki alanında, pamuk tohumlarında özellikle lifleri uzatan, lif kuvvetini arttıracak bir şekilde tasarladıklarına değinen Taştan, “Bu şekilde biz artık genetiği geliştirilmiş, lif uzunluğu ve lif mukavemeti arttırılmış pamukları yetiştirdik. Liflerimizin sonuçlarına göre bizim hedefimiz yerli tohumların liflerinden yaklaşık yüzde 30 ile 40 daha fazla, daha uzun lifler üretmek” dedi.
5 yıl içinde milyonlarca dolarlık yüksek katma değerli ihracat potansiyeli bekleniyor
Dr. Cihan Taştan lif kalitesinde sağlanacak yüzde 15-20 oranındaki iyileşme ile Türk pamuğunun, ABD Pima ve Mısır Giza gibi dünyanın en kaliteli pamuklarıyla rekabet edebilir hale geleceğini savundu.
Uluslararası standartlarda testleri yapılan projenin, pamuk liflerinin yanı sıra iplik ve kumaş performansı da ölçüldü. 5 yıl içinde milyonlarca dolarlık yüksek katma değerli ihracat potansiyeli yaratması beklenen projenin uzun vadede ülke ekonomisine milyarlarca lira katkı sağlaması öngörülüyor.
Türkiye, dünyanın en büyük pamuk üreticileri arasında yer almasına rağmen kaliteli ham maddede ihtiyacı dolayısıyla yıllık yaklaşık 1,1 milyon ton pamuk ithalatı gerçekleştiriyor. Bununla birlikte ihracat rakamı ise 40 bin tonda kalıyor. Türk bilim insanlarının bu projesi, ithalat bağımlılığını azaltacak stratejik bir hamle olarak görülüyor.
“Aynı yaklaşımla renkli pamuk tohumları da geliştireceğiz”
Artık tekstil endüstrisinde kimyasal ve toksik boyalar kullanmak yerine, yine aynı genetik mühendislik yaklaşımlarıyla renkli pamuk tohumları geliştireceklerini söyleyen Dr. Cihan Taştan; “Böylelikle pamuk liflerini artık boyamadan tekstil endüstrisinde kullanabileceğiz. Bitki biyoteknolojisi AR-GE’mizle bu bilgi birikimimiz ile birçok farklı tekstil ürünü için gerekli olan tohumları yerli olarak geliştireceğiz verimlerini arttıracağız ve tekstil endüstrisinde yurt dışı ile rekabet edebilir hale geleceğiz” dedi.
Bu proje GDO’suz Türk pamuğunun pabucunu dama atabilir mi?
CRISPR tabanlı gen düzenleme, bitkilerin iyileştirilmesi için güçlü bir araç olmakla birlikte, aynı zamanda dikkatle ele alınması gereken ciddi biyogüvenlik endişelerini de beraberinde getiriyor. Alerjenler veya kirleticiler gibi istenmeyen sonuçların ortaya çıkma potansiyelinden dolayı, genetiği değiştirilmiş bitkilerin insan tüketimi/kullanımı ve çevre açısından güvenliğini sağlamak amacıyla sıkı biyogüvenlik değerlendirmeleri gerekiyor. Bu kapsamda yabani veya hedef dışı bitkilere gen akışı, hedef dışı organizmalar üzerindeki olası ekolojik etkiler ve faydalı böcekler üzerindeki etkiler gibi faktörlerin incelenmesi gerekiyor. Ekosistem üzerindeki potansiyel etkinin anlaşılması, risk yönetimi stratejilerinin geliştirilmesine yardımcı olarak istenmeyen çevresel sonuçların azaltılmasına katkı sağlayabiliyor.
Ayrıca, genetiği değiştirilmiş bitkiler piyasaya sunulduktan sonra çevresel izleme çalışmaları da büyük önem taşıyor. Bu süreç, değiştirilmiş bitkilerin çevrede sistematik ve sürekli olarak izlenmesini içeriyor. Bilimsel hipotezler doğrultusunda yürütülen bu izleme çalışmaları, potansiyel çevresel risklerin proaktif şekilde belirlenmesini ve yönetilmesini sağlıyor.
Su ve kimyasal kullanımı yoğun olan bir ham madde olan pamuk, GDO’lu veya GDO’suz olduğundan bağımsız olarak sürdürülebilirlik kriterlerini karşılamakta yetersiz olabiliyor. Sürdürülebilirliği vurgulamak için kullanılan tanımlamaların ötesinde, üretim süreçlerinin ve bunların insan sağlığına ve çevreye olan etkileri bu noktada önem taşıyor.
Çevresel, sosyal ve ekonomik anlamda sürdürülebilir pamuk üretimini hedefleyen bir pamuk üretim standardı olan İyi Pamuk (Better Cotton), ilaç kullanımından toprak sağlığına, su tüketiminden pamuk üretiminde çalışan isçilerin çalışma koşullarına kadar 6 ana ilke altında toplanan kriterlerden oluşuyor. Bu kriterlere uygun üretim yapan çiftçi “Better Cotton çiftçisi”, çiftçinin ürettiği pamuk ise Better Cotton lisanslı pamuk olarak adlandırılıyor.
“İyi Pamuk”, “Kötü Plastik”: Ham maddelerin üzerine yapışan roller gerçek mi?
OCA, Türkiye’nin ilk Organik Pamuk Eğitim Müfredatını hayata geçiriyor
Better Cotton Initiative dünya genelinde sertifikasyon ağını genişletiyor